بررسی منبع خبر با پرسیدن نام فرستنده تمام نمی‌شود. یک پیام ممکن است از فرد مورد اعتماد برسد، اما منشأ و شاهد آن روشن نباشد. تمرین چهارمرحله‌ای زیر ادعای پیام را از رابطهٔ ما با فرستنده جدا می‌کند و مسیر بررسی را نشان می‌دهد.
ادعا را در یک جمله بنویسید
مشخص کنید خبر دقیقاً چه اتفاقی را در چه زمان و مکانی گزارش می‌کند. صفت‌ها و واکنش‌های احساسی را موقت کنار بگذارید. اگر ادعا مبهم است، ابتدا همان ابهام را ثبت کنید.
به منشأ و شاهد برگردید
ببینید پیام به گزارش اصلی، سند یا فرد مشخصی ارجاع دارد یا نه. نام و نشانی منبع را جدا بررسی کنید؛ ظاهر حرفه‌ای به‌تنهایی اعتبار نمی‌سازد. میان گزارش مستقیم و نقل قول چندمرحله‌ای فرق بگذارید.
تاریخ و تأیید مستقل را بررسی کنید
ممکن است خبر درست اما قدیمی باشد. تاریخ رخداد را از تاریخ بازنشر جدا کنید. دنبال منبع مستقلی بگردید که از همان پیام کپی نکرده باشد. نبود تأیید را به‌تنهایی اثبات دروغ بودن معرفی نکنید.
نمونهٔ اجرایی
پیامی فرضی می‌گوید فردا همهٔ کلاس‌ها تعطیل‌اند. نام مدرسه، تاریخ و مرجع اعلام ندارد. دانش‌آموز ادعا را محدود می‌کند و از مسیر رسمی مدرسه بررسی می‌کند. بازنشر زیاد پیام جای تأیید رسمی همان مدرسه را نمی‌گیرد.
خطای رایج و راه اصلاح
همسان بودن چند متن ممکن است نتیجهٔ کپی باشد، نه چند تأیید مستقل. همچنین نداشتن پاسخ سریع نباید به انتخاب قطعی درست یا غلط منجر شود؛ وضعیت «هنوز بررسی نشده» را حفظ کنید.
تمرین پیشنهادی
یک خبر غیرحساس انتخاب کنید و جدولی با ادعا، منشأ، تاریخ و شاهد مستقل بسازید. در پایان بنویسید چه چیزی معلوم و چه چیزی هنوز نامعلوم است.
پرسش رایج
آیا منبع شناخته‌شده همیشه بی‌خطاست؟
خیر. اعتبار عمومی منبع مفید است، اما ادعای مشخص، تاریخ و شواهد آن همچنان باید بررسی شوند.
این راهنما با کمک هوش مصنوعی برای وب‌سایت لیلا علی‌پور تهیه شده است. مثال‌ها و تمرین‌ها پیشنهادی‌اند و گزارش یک کلاس برگزارشده نیستند.
برای ادامهٔ این تمرین
برای طراحی بخش مکمل فعالیت، راهنمای ادعا، شاهد، دلیل؛ آموزش استدلال با یک مثال ساده را نیز ببینید.